Bu yazıda Ataksantarim olarak Tolerans kuralı nedir konusunu baştan sona inceleyip düzenli biçimde sunuyoruz.
Bazen bizi rahatsız eden bir davranış karşısında sessiz kalırız, bazen de küçük bir farklılığa bile tahammül etmekte zorlanırız. Aynı olayın bir gün bizi öfkelendirirken başka bir gün neden daha az etkilediğini hiç düşündünüz mü? Bu değişimin arkasında düşüncelerimiz, duygularımız, geçmiş deneyimlerimiz ve insanlarla kurduğumuz ilişkiler bulunabilir.
Tolerans kuralı, genel anlamda bir kişinin farklılıklara, rahatsız edici durumlara veya belirli uyaranlara ne ölçüde dayanabildiğini açıklamak için kullanılan bir ifadedir. Ancak psikolojide her alanda geçerli, tek ve evrensel bir “tolerans kuralı” bulunmaz. Kavram; stres toleransı, belirsizliğe tahammül, hayal kırıklığına dayanma ve madde toleransı gibi farklı bağlamlarda ele alınır.
Psikolojik açıdan tolerans, kişinin rahatsızlık veren duygularla, düşüncelerle veya çevresel koşullarla başa çıkabilme kapasitesiyle ilişkilidir. Bu kapasite kişiden kişiye değişebilir ve zaman içinde deneyimlerle şekillenebilir.
Örneğin, eleştiri karşısında hemen savunmaya geçen bir kişiyle eleştiriyi değerlendirip sakin kalabilen bir kişinin tepkileri farklıdır. Bu durum, birinin her koşulda güçlü, diğerinin ise zayıf olduğu anlamına gelmez. Yorgunluk, stres, güven duygusu ve geçmiş yaşantılar tepkilerimizi değiştirebilir.
Tolerans, her davranışı kabul etmek veya sınırları ortadan kaldırmak demek değildir. Sağlıklı tolerans, rahatsızlığı fark ederken düşünmeden tepki vermemeyi ve gerektiğinde uygun sınırlar koyabilmeyi içerir.
Bilişsel psikoloji, insanların olayları nasıl yorumladığını ve bu yorumların davranışlarını nasıl etkilediğini inceler. Tolerans düzeyimiz de çoğu zaman yaşadığımız olaydan çok, o olaya yüklediğimiz anlamla ilişkilidir.
Örneğin, bir arkadaşımızın mesajımıza geç cevap vermesini düşünelim. Bu durumu önemsenmediğimiz şeklinde yorumlarsak öfkelenebiliriz. Arkadaşımızın yoğun olabileceğini düşünürsek aynı duruma daha sakin yaklaşabiliriz.
Belirsizliğe tahammül, sonucu bilinmeyen durumlarda hissedilen rahatsızlıkla başa çıkabilme becerisidir. Belirsizliğe tahammülü düşük kişiler, kesinlik elde etmek için daha fazla düşünme, kontrol etme veya güvence arama eğilimi gösterebilir.
Bilişsel davranışçı terapi araştırmaları, düşünceleri yeniden değerlendirme ve belirsizliğe aşamalı biçimde alışma gibi yöntemlerin bazı kaygı sorunlarında yararlı olabileceğini göstermektedir. Bununla birlikte sonuçlar kişinin yaşadığı güçlüğe ve uygulanan yönteme göre değişir.
Kendimize şu soruyu sorabiliriz: Beni rahatsız eden şey gerçekten yaşanan olay mı, yoksa olayın zihnimde oluşturduğu ihtimaller mi?
Toleransın önemli bir bölümü, yoğun duygular karşısında nasıl davrandığımızla ilgilidir. Öfke, korku, üzüntü ve hayal kırıklığı insanın doğal duygularıdır. Amaç bu duyguları tamamen ortadan kaldırmak değil, onların davranışlarımızı kontrol etmesini önlemektir.
, kişinin kendi duygularını ve başkalarının duygusal işaretlerini tanıması, anlamlandırması ve uygun biçimde yönetmesiyle ilişkilidir. Duygu düzenleme becerisi gelişmiş bir kişi, öfkelendiğinde hemen karşılık vermek yerine duygusunun nedenini anlamaya çalışabilir.
Duygu düzenleme üzerine yapılan meta-analizler, bilişsel yeniden değerlendirme gibi stratejilerin ruh sağlığı ve duygusal uyumla ilişkili olduğunu ortaya koymaktadır. Bununla birlikte her strateji her durumda aynı sonucu vermez. Örneğin, düşünceyi yeniden yorumlamak yararlı olabilirken sürekli duyguları bastırmak bazı kişilerde kişilerarası güçlüklerle bağlantılı olabilir.
Hayal Kırıklığına Dayanma
Bir hedefin gerçekleşmemesi, eleştirilmek veya beklenmedik bir sorunla karşılaşmak tolerans kapasitemizi sınayabilir. Bu tür durumlarda kısa bir ara vermek, duyguyu adlandırmak ve olası çözümleri değerlendirmek daha dengeli tepkiler vermeyi kolaylaştırabilir.
Ancak tolerans göstermek, sürekli incitici davranışlara katlanmak anlamına gelmez. Duygusal dayanıklılık kadar gerektiğinde yardım istemek ve sınır koymak da önemlidir.
İnsanların tolerans düzeyi yalnızca bireysel özelliklerinden etkilenmez. Aile, arkadaş çevresi, kültür ve toplumsal normlar da hangi davranışların kabul edilebilir görüldüğünü belirler.
, farklı görüşlerle karşılaşmamızı ve kendi düşüncelerimizi yeniden değerlendirmemizi sağlayabilir. Farklı yaşam deneyimlerine sahip kişilerle kurulan anlamlı ilişkiler, önyargıların sorgulanmasına katkıda bulunabilir.
Gruplar arası temas üzerine yapılan meta-analizler, farklı gruplardan insanlar arasındaki temasın birçok koşulda önyargıyı azaltabildiğini göstermektedir. Ancak bu etki otomatik değildir. İlişkinin niteliği, eşitlik algısı, güven ortamı ve toplumsal koşullar sonuçları etkileyebilir.
Örneğin, farklı görüşlere sahip iki kişi birbirini dinleyebildiğinde anlaşmazlık yapıcı bir tartışmaya dönüşebilir. Buna karşılık aşağılanma veya tehdit içeren bir ortamda karşılaşmak, önyargıları azaltmak yerine güçlendirebilir.
Dolayısıyla sosyal tolerans, her düşünceye katılmak değil, farklı düşünen insanlarla saygılı bir ilişki kurabilmektir.
Tolerans sözcüğü özellikle bağımlılık konusunda farklı bir anlam taşır. Madde toleransı, belirli bir maddeye tekrarlanan maruziyet sonucunda aynı miktarın etkisinin azalması veya benzer bir etkinin ortaya çıkması için daha yüksek miktara ihtiyaç duyulması şeklinde tanımlanabilir.
Bu durum bazı ilaçlarda ve psikoaktif maddelerde görülebilir. Ancak tolerans gelişmesi tek başına bağımlılık tanısı koydurmaz. Bağımlılık; kontrol kaybı, kullanımın sürdürülmesi ve olumsuz sonuçlara rağmen devam etme gibi başka belirtilerle de değerlendirilir.
Ayrıca toleransın gelişme hızı ve düzeyi maddeye, kişiye ve kullanım koşullarına göre değişir. Toleransın azalması, önceki miktarların yeniden kullanılması durumunda aşırı doz riskini artırabilir. Bu nedenle ilaç dozları hekim önerisi olmadan değiştirilmemelidir.
Psikolojik tolerans kapasitesini desteklemek için günlük yaşamda uygulanabilecek bazı yöntemler vardır:
– Duyguları tanımak: Öfke veya kaygı hissettiğinizde duygunun kaynağını anlamaya çalışın.
– Otomatik düşünceleri sorgulamak: İlk yorumunuzun tek olası açıklama olup olmadığını değerlendirin.
– Belirsizliği kabul etmek: Her sorunun hemen yanıtlanamayabileceğini hatırlayın.
– Aktif dinleme pratiği yapmak: Karşı tarafın görüşünü anlamaya çalışırken kendi düşüncenizi koruyun.
– Sağlıklı sınırlar koymak: Hoşgörü ile kendine zarar veren durumları kabul etmeyi birbirinden ayırın.
Bu yöntemler herkeste aynı etkiyi oluşturmayabilir. Yoğun kaygı, öfke veya günlük yaşamı etkileyen duygusal güçlükler söz konusu olduğunda bir ruh sağlığı uzmanından destek almak yararlı olabilir.
Tolerans kuralı, psikolojik açıdan tek bir formülle açıklanabilecek bir kavram değildir. Bilişsel süreçler olayları nasıl yorumladığımızı, duygusal süreçler tepkilerimizi nasıl yönettiğimizi, sosyal çevremiz ise farklılıklarla nasıl ilişki kurduğumuzu etkiler.
Burada önemli olan, her şeye katlanmak değil, hangi durumlarda anlayış gösterebileceğimizi ve hangi durumlarda sınır koymamız gerektiğini ayırt edebilmektir.
Kendinize şu soruları sorabilirsiniz: Bir anlaşmazlık yaşadığımda karşımdaki kişiyi anlamaya mı çalışıyorum, yoksa hemen haklı çıkmak mı istiyorum? Rahatsız olduğum bir durumu kabullenmemin nedeni bilinçli bir tercih mi, yoksa çatışmadan kaçınmak mı?
Bu sorulara verilen yanıtlar, kişinin kendi tolerans biçimini tanımasına yardımcı olabilir. Çünkü psikolojik açıdan sağlıklı tolerans, yalnızca başkalarına gösterilen sabır değil, kişinin kendi duygularını anlayarak bilinçli seçimler yapabilmesidir.